Archeologisch onderzoek
Grootste archeologisch onderzoek ooit in Leuvense binnenstad
Op 23 april 2007 startte het grootste archeologisch project ooit in de binnenstad van Leuven. Op de site Barbarahof onderzochten 5 archeologen en 10 arbeiders van Examino cvba, in opdracht van de nv Barbarahof, gedurende vijf maanden het terrein op sporen uit het verleden. Hiervoor kregen ze wetenschappelijke ondersteuning van het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed en de medewerking van RO-Vlaanderen.
Naar aanleiding van de geplande bouw van een ondergrondse parkeergarage op het terrein, zou het volledige bodemarchief vernietigd worden. In samenspraak met en gefinancierd door de bouwheer, werden daarom alle sporen uit het verleden gedocumenteerd.
Hoe werd er te werk gegaan?
In het verleden bouwde elke werf in de stad verder op oudere bewoningslagen. Hierdoor is geleidelijk een complexe opbouw van lagen ontstaan. Hoe dieper je dus graaft, hoe ouder de dingen die je vindt. Die stelselmatige opbouw van het terrein maakt dat er bij een opgraving niet in één keer tot het oudste niveau verdiept kan worden. Archeologen graven namelijk laag per laag dieper en verder in de tijd. Concreet betekende dit voor het project Barbarahof dat men startte met het verwijderen van de asfaltlaag, waaronder onmiddellijk de eerste sporen aan het licht kwamen. Geleidelijk werd er dieper gegraven. Uiteindelijk legden de archeologen in de bouwput 5 niveaus aan. Het recentste bevatte sporen uit de 17de tot de 20ste eeuw, het oudste resten uit de 12de eeuw. Na het blootleggen van een vlak, werd dit ingetekend en gefotografeerd. Al de vondsten die in het verleden in de bodem werden achtergelaten (bv. scherven, dierlijke beenderen, glas,...), werden gerecupereerd en zullen later aan een grondig onderzoek onderworpen worden.
Wat werd er gevonden?
Uit het onderzoek op de Barbarasite blijkt dat het terrein enkele duizenden jaren geleden deel uitmaakte van een meander of zijarm van de Dijle. Op een bepaald moment geraakte deze afgesneden van de rest van de rivier en ontstond in het stilstaande water veen. Na een tijdje was deze zone zodanig opgehoogd dat het droog kwam te liggen. Tussen de 2de eeuw en het begin van de 12de eeuw spoelde er door de erosie hogerop, ten gevolge van de ontbossing, leem over dit veen. Het leempakket heeft een gemiddelde dikte van één meter. Hierin werden naast verschillende fragmenten Romeins aardewerk ook twee munten uit de tweede eeuw na Christus aangetroffen. Hoger op de helling moet er dus Romeinse aanwezigheid geweest zijn.
Vanaf de 12de eeuw is er voor het eerst menselijke bewoning op de site en al vanaf het begin lijken we ons te bevinden op de achtererven van woningen. Kenmerkend hiervoor is de aanwezigheid van verschillende (beer)kuilen en her en der ook perceelsgrachtjes. Deze komen deels overeen met wat we enkele honderden jaren later nog steeds kunnen zien op het kadaster uit 1829.
Parallel met de oostzijde van het terrein loopt bovendien een imposante gracht die verschillende keren heruitgegraven werd. Uiteindelijk dempt men ze volledig in de tweede helft van de 12de eeuw. Wat de functie van deze gracht moet geweest zijn, is voorlopig nog niet duidelijk.
In de loop van de 13de eeuw werd het terrein met een enorm pakket aangevoerde grond opgehoogd. Vermoedelijk werd op dit moment de Dijle gekanaliseerd en terug gedwongen in een vaste bedding, waardoor het terrein beter geschikt was voor bewoning. Het aantal bewoningssporen verhoogt hierna aanzienlijk en we zien dat er in het tracé van de 12de-eeuwse gracht een veel kleiner grachtje wordt uitgegraven. Rond 1300 stort men dit vol met afval van leder. De samenstelling van dit afval en de aanwezigheid van werktuigen wijst erop dat we te maken hebben met het ambacht van de schoenlappers. Het is de eerste keer dat een dergelijke unieke context in Vlaanderen onderzocht zal kunnen worden.
Nog voor de gracht helemaal gevuld was, werd in een deel ervan een imposante zandstenen muur gebouwd, waarna de gracht werd gedempt. De afgewerkte zijde van deze muur bevond zich aan de kant van de Dijle. Aanvankelijk werd gedacht dat deze muur deel uitmaakte van een woning, maar bij het verdere onderzoek bleek dit toch niet het geval te zijn. Voorlopig blijft dit een open vraag. Nochtans is het waarschijnlijk geen toeval dat de muur hetzelfde tracé volgt als de 12de-eeuwse gracht.
Aan de zuidzijde van het terrein, waar de opgraving aan de Sint-Barbarastraat grenst, trof men een opeenvolging van 13de-eeuwse lemen vloeren aan. Dit wijst op een woning in vakwerkbouw. Dit is trouwens de enige plaats op de opgraving waar er een beeld gekregen werd van een volledig perceel, met woning én achtererf. Op de andere delen van het terrein waren immers alleen achtererven.
Zoals nu het stadsbeeld geleidelijk verandert, is dit ook gebeurd in het verleden. Zo zie je op de Barbarasite dat rond 1400 meer en meer stenen gebouwen en structuren verschijnen. De vakwerkhuizen krijgen bakstenen muren en haarden. Ook de perceelsgrenzen, die voorheen gemarkeerd waren door grachten, worden nu afgebakend met muren in baksteen of zandsteen. Aan de kant van de Rattemanspoort verschijnt een complex geheel van muren, waaronder een grote kelder. Ook de zandstenen muur wordt hierin geïntegreerd en er worden twee beerputten tegenaan gebouwd.
Dat deze woningen in de daaropvolgende eeuwen veel veranderingen ondergaan hebben staat buiten kijf. Helaas kon hiervan tijdens de opgraving bitter weinig terug gevonden worden. Het merendeel van de woningen zelf bevindt zich immers in de zone buiten het opgravingsterrein. Van de bewoningsgeschiedenis werden echter des te meer sporen aangetroffen. De leefgewoontes van de bewoners kunnen afgeleid worden uit de vele kuilen, waterputten en beerputten. Zo zijn beerputten voor een archeoloog heel interessant omdat ze niet alleen als toilet gebruikt werden, maar ook als afvalput voor al het afval: gebroken huisraad en resten van de maaltijd. De kleinste visgraten, zaadjes van vijgen, pollen van kruiden,... zijn erin bewaard gebleven. Zij leveren een boeiende kijk op de leef- en eetgewoonten van de gebruikers van de beerput.
In contrast met de vele sporen van het middeleeuwse en postmiddeleeuwse huishouden staat het ontbreken van bewijzen van artisanale activiteiten.
Het is pas in de 19de eeuw dat de economie zijn plaats opeist in dit deel van de stad. Er verschijnen kleine bedrijven die actief zijn op uiteenlopende vlakken: een zagerij, een brouwerij,... De resten van deze laatste waren duidelijk leesbaar in de ondergrond. Buiten de kelders en het merendeel van de funderingen werden ook een waterput en enkele kuipen voor het brouwen van bier gevonden.
